Tekorten uitgelegd

Bij een geneesmiddeltekort is een bepaald geregistreerd geneesmiddel (tijdelijk) niet of onvoldoende beschikbaar. De KNMP ziet al jaren een toename in de aantallen geneesmiddelentekorten.

Oorzaken geneesmiddelentekorten

Geneesmiddelen kunnen om verschillende redenen niet beschikbaar zijn.

Tijdelijke geneesmiddelentekorten

Tijdelijke geneesmiddelentekorten ontstaan vaak door productieproblemen of door een toegenomen vraag. Fabrikanten leveren steeds vaker net op tijd. De fabrikant heeft geen ruime voorraad meer van geneesmiddelen, omdat dit geld kost. Ook de groothandel beperkt de voorraden om geld te besparen. Wanneer een fabrikant veelal op het laatste moment levert en zowel de fabrikant zelf als de groothandel geen voorraden meer heeft, zorgt een vertraging in de productie of het transport direct voor beschikbaarheidsproblemen. Geneesmiddelen en grondstoffen worden vaak ver weg in Azië geproduceerd. Hierdoor kunnen de tekorten moeilijk snel worden opgevangen.

Definitieve geneesmiddelentekorten

Als geneesmiddelen definitief van de markt worden gehaald, is dit in de meeste gevallen om economische redenen. Simpele, relatief goedkope geneesmiddelen verdwijnen geregeld van de Nederlandse markt omdat de opbrengsten onvoldoende zijn. Nederland heeft een laag inwonertal en de geneesmiddelconsumptie is beperkt. Gecombineerd met lage geneesmiddelprijzen maakt dit Nederland een relatief oninteressant afzetgebied.

Gevolgen voor patiënt

Patiënten ervaren steeds vaker problemen met geneesmiddelen die niet beschikbaar zijn. Ze moeten dan later terugkomen in de apotheek of een ander geneesmiddel gaan gebruiken. Uit onderzoek van NIVEL (2014) blijkt dat 4 van de 10 patiënten van wie het geneesmiddel niet beschikbaar was, dit een probleem vonden. Ook geven patiënten aan dat zij zich ergeren aan beschikbaarheidsproblemen en geneesmiddelen die niet op voorraad zijn.

Het overstappen op een ander middel heeft ook invloed op het vertrouwen dat patiënten hebben in hun geneesmiddelen. In een onderzoek van NIVEL (2019) geeft bijna de helft van de patiënten aan dat het soms wisselen van geneesmiddel redelijk tot veel invloed heeft op hun vertrouwen in geneesmiddelen. Uit datzelfde onderzoek blijkt ook dat patiënten die in het afgelopen jaar gewisseld zijn van geneesmiddel, of hebben ervaren dat hun vertrouwde geneesmiddel niet direct beschikbaar was, een iets lager cijfer geven aan het vertrouwen in de eigen geneesmiddelen.

Het komt voor dat een patiënt moet bijbetalen vanwege beschikbaarheidsproblemen. Bijvoorbeeld als de apotheek het geneesmiddel moet importeren uit het buitenland of zelf moet bereiden . De zorgverzekeraar vergoedt de (meer)kosten niet in alle gevallen.

Om patiënten op de hoogte te brengen van de problematiek van tekorten is op Apotheek.nl het thema Geneesmiddelentekorten gepubliceerd. Hierin wordt ook het advies gegeven om tijdig de voorraad geneesmiddelen aan te vullen. Meestal is een week van tevoren een goed moment. Eerder is meestal niet nodig, want te veel voorraad in huis kan namelijk weer leiden tot geneesmiddelverspilling.

Gevolgen voor apotheker

Een apotheker signaleert beschikbaarheidsproblemen vaak als eerste, omdat hij een geneesmiddel niet kan bestellen. Om dit op te lossen is goed overleg tussen apotheker, voorschrijver en patiënt een voorwaarde.

Het kost apotheken veel tijd om oplossingen te zoeken voor niet-beschikbare geneesmiddelen. Uit onderzoek van de KNMP (2019) blijkt dit per apotheek gemiddeld 17,5 uur per week te zijn. Dit is tijd die zij niet op een andere manier kunnen besteden aan patiënten. Apothekers zorgen met kunst- en vliegwerk dat 99% van de problemen wordt opgelost. Hierdoor blijft de impact voor de patiënt in veel gevallen binnen de perken.

Standpunt KNMP

Het komt in de apotheek dagelijks voor dat een geneesmiddel niet beschikbaar is. Dit maakt het voor apothekers lastig om invulling te geven aan hun publieke taak: de juiste match maken tussen mens en geneesmiddel. Om deze trend een halt toe te roepen, pleit de KNMP voor:

  • het verruimen van het aantal aanbieders van zowel grondstoffen als geneesmiddelen, productie in Europa is hierbij van belang;

  • vroegtijdig melden van dreigende tekorten bij het meldpunt van de overheid. Dat geeft meer mogelijkheden om alternatieven te zoeken. Daarmee worden voor zowel patiënten als apothekers de gevolgen beperkt;

  • een langere aanbestedingstermijn voor (door zorgverzekeraar) aangewezen geneesmiddelen;

  • het aanhouden van grotere voorraden, een zekere buffer, bij de fabrikant en/of groothandel.

Voor meer informatie, zie het Dossier Geneesmiddelentekorten op de website van de KNMP.

Aanpak overheid

De toenmalige minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport onderschreef in februari 2013 dat er toenemende beschikbaarheidsproblemen met geneesmiddelen zijn.

In de Kamerbrief Plan van Aanpak geneesmiddelentekorten (juli 2013) gaf de minister aan dat zij de impact van geneesmiddelentekorten voor patiënten wil verminderen. Hiertoe is een ‘Werkgroep geneesmiddelentekorten’ opgericht, die onder meer een meldingsprocedure en een registratiesysteem zal uitwerken. De KNMP is actief deelnemer als lid van de werkgroep.

Naar aanleiding van de Thyrax-casus is de werkgroep begin 2016 nieuw leven ingeblazen. In mei 2017 heeft Staatssecretaris Van Rijn (VWS) de Tweede Kamer geïnformeerd over de onderzochte maatregelen om te zorgen dat patiënten zo min mogelijk worden geraakt door (de gevolgen van) geneesmiddelentekorten. Een belangrijke stap is de oprichting van het Meldpunt geneesmiddelentekorten en –defecten per 1 januari 2017 en daarnaast zijn verschillende scenario’s uitgewerkt in een routekaart.

Bij het Meldpunt Geneesmiddelentekorten en defecten moeten handelsvergunninghouders en fabrikanten (dreigende) tekorten melden. De coördinatie van het Meldpunt geneesmiddelentekorten en -defecten ligt bij het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Het Meldpunt brengt de omvang van het probleem na een melding in kaart en bekijkt mogelijke oplossingen.

Ondanks de maatregelen uit 2017 nemen de geneesmiddelentekorten nog steeds toe. Daarom is gezocht naar verdere oplossingen. In 2019 heeft Minister Bruins van Medische Zorg & Sport het voorstel om de geneesmiddelvoorraden in Nederland te verhogen onderzocht. Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat door het verhogen van de voorraad, het merendeel van de tekorten kan worden voorkomen. Om deze reden vindt de minister het zinvol om in Nederland een ‘ijzeren geneesmiddelvoorraad’ van vijf maanden bij fabrikanten en groothandels in te voeren. In 2020 wordt van start gegaan met dit plan.

De minister vraagt ook in Europa aandacht voor de geneesmiddelentekorten.

Wereldwijde aandacht

De geneesmiddelentekorten zijn wereldwijd een probleem. Ook buiten Nederland luiden apothekers de noodklok. Verschillende internationale apothekersorganisaties roepen op de tekorten een halt toe te roepen. Het probleem heeft de aandacht van de overheden van de betreffende landen.

Geneesmiddelentekorten hebben ook de aandacht van de World Health Organization (WHO). Deze riep in een publicatie overheden op om voorwaarden te creëren voor een duurzame, productieve en verantwoordelijke farmaceutische industrie. Volgens de WHO kunnen overheden dit niet overlaten aan de markt.